مشهد این روزها حال و هوایی دیگر دارد؛ شهری که از خیابانها تا میدانها، از پرچمهای برافراشته تا چهره مردمی که قدمهایشان را به سمت بارگاه منور حضرت رضا(ع) برمیدارند، نشانههای انتظار در آن موج میزند. حرم مطهر رضوی نیز همگام با این حالوهوای عمومی، جامهای تازه بر تن کرده است؛ جامهای که از جنس سیاهپوشی است و با ترکیبی از هنر محیطی، روایت تاریخی و نشانههای هویتی، خود را برای وداعی بزرگ آماده میکند. وداعی که قرار است در حافظه جمعی زائران و تاریخ این آستان مقدس ماندگار شود.
از سوگواری تا روایت یک تاریخ
حرم مطهر امام رضا(ع) همواره در بزنگاههای مهم تاریخ انقلاب اسلامی، علاوه بر یک مکان زیارتی به صحنهای برای ثبت خاطرات بزرگ ملت ایران تبدیل شده است. این بار نیز در آستانه مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب، سیمای این آستان ملکوتی دستخوش تحولی گسترده شده است. تحولی که فراتر از فضاآراییهای مرسوم مناسبتهای مذهبی است و تلاش میکند با بهرهگیری از زبان تصویر، هنر محیطی و نمادهای هویتی، روایتی واحد از این مقطع تاریخی را پیش چشم زائران قرار دهد. از نخستین گامهای ورود به حرم مطهر، تغییر چهره محیط بهوضوح قابل مشاهده است. سیاهپوشی گسترده صحنها، رواقها، بستها و ورودیها، فضای حرم مطهر را در هالهای از اندوه فرو برده است؛ اما این تنها بخش ماجرا نیست. آنچه بیش از هر چیز نگاه زائر را به خود جلب میکند، هماهنگی همه اجزای فضاسازی است. انگار که هر کتیبه، هر پرچم و هر دیوارنگاره، جملهای از یک روایت واحد را بازگو میکند.
در این فضاآرایی گسترده، حدود ۲هزار متر کتیبه و پرچم پارچهای در نقاط مختلف حرم مطهر نصب شده است. این فضاسازی، با جانمایی هدفمند در مسیرهای اصلی تردد زائران، نوعی روایت مرحلهبهمرحله را شکل میدهد؛ روایتی که مخاطب در جریان حرکت میان صحنها و رواقها آن را بهتدریج تجربه میکند.
پیامی که در سراسر حرم مطهر طنینانداز شده است
شعار محوری «باید برخاست» مهمترین عنصر مشترک این هویت بصری است؛ شعاری که در استندها، دیوارپوشها و دیگر اجزای فضاآرایی نیز تکرار شده است. در همین راستا، ۱۴۰ تابلواستند در بخشهای مختلف حرم مطهر نصب شده که افزون بر نمایش این شعار، با ترجمه آن به زبانهای عربی، اردو و انگلیسی، زائران غیرایرانی را نیز مخاطب قرار میدهد. این استندها علاوه بر تصاویر رهبر شهید انقلاب، در بخشهایی به تصاویر امام خمینی(ره) و همچنین حضرت آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای اختصاص یافتهاند تا در قالب یک طراحی منسجم، پیوند میان مقاطع مختلف تاریخ انقلاب اسلامی و استمرار مسیر رهبری را در قالب تصویر به نمایش بگذارند.
ثبت خاطره سالهای حضور در حرم مطهر
بخش دیگری از این روایت تصویری، دیوارپوشهایی است که در مجموع حدود ۷۰۰ متر از فضای حرم منور را پوشش میدهد. این آثار با استفاده از تصاویر حضور رهبر شهید انقلاب در سالهای مختلف در حرم مطهر رضوی، تلاش میکنند خاطرات سالیان گذشته را با لحظه امروز پیوند بزنند. زائرانی که این روزها از شهرها و کشورهای مختلف راهی مشهد شدهاند، در برابر این تصاویر تنها با یک قاب عکس مواجه نیستند؛ بلکه هر تصویر، یادآور بخشی از خاطرات مشترک این آستان با یکی از مهمترین چهرههای معاصر ایران است.
۴ قاب بزرگ برای یک روایت مشترک
دیوارنگارههای عظیم از شاخصترین جلوههای این فضاآرایی به شمار میروند. در بست شیخ طوسی، تصویری بزرگ از رهبر شهید انقلاب در کنار پرچم گنبد مطهر رضوی و با شعار «نصر من الله و فتحٌ قریب» نصب شده است؛ اثری که به دلیل ابعاد بزرگ و موقعیت استقرار، از نخستین تصاویر ماندگار در ذهن زائران خواهد بود. همین طرح در ایوان شمالی صحن پیامبر اعظم(ص) نیز اجرا شده تا انسجام بصری میان بخشهای مختلف حرم مطهر حفظ شود. از سوی دیگر، دیوارنگاره ۱۰۰متری صحن پیامبر اعظم(ص) به تصویر حضرت آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای مزین شده است؛ اثری که به واسطه ابعاد و محل نصب، یکی از کانونهای اصلی توجه مخاطبان خواهد بود. همچنین دیوارنگاره بابالجواد(ع) با تصویر رهبر شهید انقلاب، در یکی از مهمترین ورودیهای حرم مطهر نصب شده تا زائران از همان نخستین لحظه ورود، با روایت واحد فضاآرایی مواجه شوند.
جملهای که به نماد این روزها تبدیل میشود
در میان همه عناصر بصری، شاید عاطفیترین بخش این فضاآرایی، کتیبه بزرگ ایوان طلای صحن انقلاب اسلامی باشد؛ جایی که عبارت «خادم خورشید به آغوش حرم باز آمد» بر بلندای ایوان نقش بسته است. این جمله کوتاه، روایتی شاعرانه از پیوند دیرینه این آستان با خادم خود است؛ عبارتی که احتمالاً در روزهای آینده به یکی از پرتصویرترین و ماندگارترین قابهای مراسم تبدیل خواهد شد.
حرم مطهر؛ راوی یک وداع تاریخی
آنچه این روزها در حرم مطهر رضوی شکل گرفته، تلاشی است برای روایت یک مقطع تاریخی با زبان هنر محیطی. در این روایت، سیاهپوشی، دیوارنگارهها، پرچمها، کتیبهها، تصاویر و شعارها، هر کدام قطعهای از یک پازل بزرگتر هستند؛ پازلی که میکوشد احساس، تاریخ و هویت را در کنار هم بنشاند و تجربه حضور زائر را از یک مشاهده ساده فراتر ببرد. در آستانه برگزاری مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی، حرم مطهر امام رضا(ع) بیش از همیشه سیمای میعادگاهی را یافته است که تاریخ، خاطره و احساس در آن به هم گره خوردهاند. زائران در میان صحنها قدم میزنند، از کنار دیوارنگارهها میگذرند، زیر پرچمهای سیاه سر برمیآورند و در هر گوشه، نشانی از روایتی واحد را میبینند؛ روایتی که میخواهد این وداع را در حافظه جمعی نسلها ماندگار کند.
نظر شما